Oud en Nieuw op z’n Iers

Vuurwerk, oliebollen en de oudejaarsconference: Nederland heeft unieke tradities rond Oud en Nieuw. Maar hoe zit dat in Ierland? Gaan ze daar al proostend op klokslag twaalf de straat op met pinten Guinness en gesuikerde donuts? In Dublin barst het luidruchtige feestgedruis om middernacht zeker los, maar van oudsher doet Ierland het aan het einde van het jaar rustig aan.

Ierland oudjaar nieuwjaar
(foto: Pixabay/holiho)

Wat doen ze in Ierland eigenlijk?

Wie met Oud en Nieuw in Dublin vertoeft, hoeft zich niet te vervelen. De Ierse hoofdstad doet er alles aan om het de bezoekers naar de zin te maken: spectaculaire lichtshows, een parade door het oude centrum en een popconcert waarbij de laatste seconden van het oude jaar gezamenlijk worden afgeteld. Daarna knallen de champagnekurken en stapt Ierland het nieuwe jaar in.

Zo uitbundig ging het er vroeger in Ierland niet aan toe. Op een paar tradities na, was de avond van 31 december niet veel anders dan andere donkere avonden op het Ierse platteland: met een smeulend turfvuur in de open haard en aangenaam gezelschap waarmee over ditjes en datjes werd gekeuveld. Toch hadden de Ieren ook een paar opvallende gebruiken die wel wat uitleg kunnen gebruiken.

Flink poetsen

Wie het nieuwe jaar goed wilde beginnen, zorgde allereerst voor een grondig gepoetst huis. Spinnenwebben, oud stro, stof en vuil werden het huis uit geveegd in de hoop dat een schoon huis de nodige voorspoed zou aantrekken. Daar was je nooit van verzekerd, zeker niet in het Ierland van weleer. Mislukte oogsten en honger lagen altijd op de loer, dus je kon wel wat geluk gebruiken.

Vandaar dat er dus werd gepoetst. Je moest er wel voor zorgen dat je overdag genoeg water uit de put haalde om de boel te kunnen schrobben. Want wie dat na zonsondergang deed, riep rampspoed over zichzelf af. Bovendien mocht het water na zonsondergang niet buiten worden weggegooid, omdat je daarmee het risico liep een droogte over het nieuwe jaar af te roepen. Zodra de zon in Ierland zakte, moest je je huishoudelijke zaakjes op orde hebben.

Extra bord en goed eten

Vervolgens werd er ’s avonds goed gegeten. Er kwam een grotere maaltijd dan normaal op tafel als hint aan de machten en krachten om ook in het nieuwe jaar voldoende voedsel te schenken. Vandaar dat oudejaarsavond in Ierland bekend stond als Oíche na Coda Móire (‘nacht van de grote portie’).

Bij het dekken van de tafel kwam er een extra bord op tafel te staan voor wie in het afgelopen jaar was overleden. Bovendien werd de grendel van de voordeur gehaald. Zo werd de herinnering aan de overledene geëerd en stond de deur spreekwoordelijk open voor binnenwaaiende geesten.

Bedelaars waren echter niet welkom aan de deur, want je moest het niet in je hoofd halen om op oudejaarsdag iets weg te geven. Wie op de laatste dag van het jaar iets weg schonk – of dat nu een muntstuk, eten of drinken was – gaf zijn of haar eigen voorspoed weg. Natuurlijk was niemand in Ierland zo stom om dat te doen.

Voortekens en geesten

Zodra de wijzers van de klok richting het middernachtelijke uur gingen, was het van belang om op eventuele voortekens te letten. Hoe dichter bij middernacht, hoe veelzeggender de tekens, en daar hing weer vanaf hoe het jou en je schamele boerderijtje in het nieuwe jaar zou vergaan.

Om te voorkomen dat er in het oude jaar boze geesten in huis bleven ‘plakken’, nam de man des huizes een speciaal gebakken Kerstbrood of Nieuwjaarscake – meestal een behoorlijk gevaarte – en sloeg hiermee driemaal, in de naam van de heilige Drievuldigheid, tegen de deuren en muren van het huis. Ongewenste geesten kregen zo de schrik te pakken en goede geesten werden eraan herinnerd om in het nieuwe jaar voor brood op de plank te zorgen.

In sommige streken was het gebruikelijk dat de zoon des huizes die het dichtste bij volwassenheid stond, de cake tegen de voordeur smeet, terwijl de rest van de familie een gebed uitsprak. De brokstukken werden daarna opgeraapt en opgegeten, waarbij het stuk dat als eerste de vloer had geraakt, het meeste geluk bevatte.

Klokslag twaalf

Zodra het middernacht was, stopte de familie met eten, drinken, zingen en dansen, en sprak de man des huizes een zegenbede uit. Dat kon iets dergelijks zijn als:

May your nets always be full,
Your pockets never empty,
Your horse not cast a shoe,
Nor the devil look at you
In the coming year.

ierse-zegenbede

Zwartharig of roodharig

Vervolgens was het afwachten wie de eerste bezoeker was die na middernacht over de drempel naar binnen stapte. Was dat een donkerharige man – de Ierse versie van tall, dark and handsome – en nam hij wat te eten of drinken mee? Dan zag het nieuwe jaar er veelbelovend uit. Was het een roodharige vrouw? Dan was je de pineut, want in haar kielzog volgden rampspoed en misère.

Om het lot een handje te helpen, stuurden families soms een donkerharig, mannelijk familielid voor de klok van twaalf naar buiten, zodat hij meteen na middernacht weer als eerste naar binnen kon. Wie helemaal verzekerd wilde zijn van een portie geluk, zorgde ervoor dat middernachtelijke bezoekers via de voordeur naar binnen kwamen en via de achterdeur weer naar buiten gingen. Zo konden geluk en voorspoed door het huis stromen.

Na de nodige uurtjes gezelligheid liep de avond langzaam maar zeker ten einde, tenzij je een vrijgezelle jonge vrouw was. Dan kreeg je het advies om een toefje maretak, hulst of klimop onder je kussen te leggen, zodat je ’s nachts van je aanstaande man zou dromen. Dan wist je alvast waar je in het nieuwe jaar qua liefde aan toe was.

Beboterd nieuwjaar

Met de komst van het nieuwe jaar en een portie geluk in the pocket, konden de Ieren weer opgelucht ademhalen. Om de hemelse gewesten verder te vriend te houden, gingen katholieken ’s ochtends naar de Mis. Tot 1960 was het een verplichte kerkelijke feestdag, dus veel keuze was er voor de gelovigen destijds niet.

Maar dat was niet alles, want geloof en bijgeloof gingen hand in hand. Buiten bij de voordeur werd er bijvoorbeeld een stuk beboterd brood neergelegd, voor een voorspoedig nieuwjaar waarin honger geen kans zou krijgen. Zodoende stond nieuwjaarsdag in Ierland bekend als Lá na gCeapairí (‘dag van het beboterde brood’).

Daarna werden overgebleven lekkernijen gedeeld met vrienden en buren die op bezoek kwamen en die, op hun beurt, ook meenamen wat er de vorige avond op tafel was overgebleven. Zo werd de eerste dag van het nieuwe jaar in saamhorigheid bij het haardvuur doorgebracht.  Zeg nou zelf: daar kan geen Nieuwjaarsconcert met de Wiener Philharmoniker tegenop.

© Annemarie Latour

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.