Toen Maarten Luther zijn 95 stellingen aan de deur spijkerde: of toch niet?

Vandaag, precies 500 jaar geleden, gebeurt het: Maarten Luther spijkert een pamflet met 95 stellingen aan de deur van de slotkapel in Wittenberg. Je ziet het voor je: met luide hamerslagen maakt Luther zijn ongenoegen kenbaar over de kerkelijke handel in aflaten. Maar is dit echt gebeurd? Of stuurde Luther zijn punten gewoon rond per koerier?

Maarten Luther
Maarten Luther (afbeelding: publiek domein)

Aflatenhandel

Maarten Luther, monnik en hoogleraar in Wittenberg, ergert er zich al langer aan: de kerkelijke handel in aflaten. Een aflaat was de belofte – vaak in de vorm van een document – dat iemands straf na het begaan van een zonde door de Kerk werd kwijtgescholden. De kwijtgescholden straf kon een boetedoening op aarde betreffen, maar ook een straf die in het hiernamaals moest worden uitgeboet.

Wie verzekerd wilde zijn van een plaatsje in de hemel, of in ieder geval van een ingekorte periode in het vagevuur, verzamelde daarom zoveel mogelijk aflaten. Dat leverde voor de Kerk een lucratieve handel op, want aflaten werden in de Middeleeuwen steeds vaker verkocht in plaats van als gunst verleend.

Voor Luther is dit een doorn in het oog. Hij ziet hoe rijken hun boetedoening en verantwoordelijkheid eenvoudigweg afkopen en hoe ‘kleine’ mensen zich in allerlei financiële bochten wringen om onder hun hemelse schuldenlast uit te komen. Niemand wil immers voor een gesloten hemelpoort komen te staan.

Aan de kerkdeur?

Op 31 oktober 1517, wanneer de Kerk zich voorbereidt op de viering van Allerzielen, besluit Luther om in te grijpen. Hij schrijft een academische kritiek op de aflatenhandel en formuleert dit in 95 stellingen. Vervolgens, zo gaat het verhaal, spijkert hij zijn pamflet vast aan de deur van de slotkapel in Wittenberg. De vraag is echter of dit dramatische gebaar feit of fictie is. Er is namelijk geen enkel bewijs dat Luther dit inderdaad heeft gedaan.

Wat deed Luther die dag dan wel? Hij schreef een brief, met als bijlage zijn 95 stellingen, aan de aartsbisschop van Maagdenburg en Mainz. Dat deed hij in de hoop dat de aartsbisschop kritisch zou willen nadenken over de aflatenhandel. De brief ging diezelfde dag nog de deur uit, waarschijnlijk per koerier.

Toen de kerkleider niet op zijn schrijven reageerde, stuurde Luther zijn stellingen twee weken later naar verschillende geleerden en vrienden. Zijn ideeën sloegen aan en kwamen al snel op straat terecht, waar ze – zonder Luthers bedoeling – werden vertaald naar het Duits, werden gedrukt als pamflet en werden verspreid binnen en buiten Wittenberg. De rest is reformatorische geschiedenis.

Maarten Luther stellingen
Luthers 95 stellingen gedrukt als pamflet in 1517 (foto: publiek domein)

Van horen zeggen

Waar komt dan het idee vandaan dat Luther zijn stellingen aan een kerkdeur zou hebben gespijkerd? De eerste bron die hier melding van maakt is een zekere Philippus Melanchthon, hoogleraar aan de Wittenbergse universiteit. Hij hoort het verhaal via-via en schrijft erover na Luthers dood.

Een tweede bron is Georg Rörer, de secretaris van Luther. Ook hij heeft het verhaal van horen zeggen en schrijft in de kantlijn van een Duitse bijbel: “In het jaar des heren 1517, op de vooravond van Allerheiligen, zijn op de deuren van de kerken in Wittenberg doctor Maarten Luthers stellingen over de aflaat vastgenageld.”

Verslagen van ooggetuigen zijn er niet, alleen verhalen die lang na de bewuste dag zijn opgeschreven. Toch is het niet helemaal onwaarschijnlijk dat Luthers stellingen inderdaad aan de deur van de slotkapel in Wittenberg hebben gehangen. De kapel was destijds in gebruik als collegezaal, waarbij de deur als prikbord diende. Alle belangrijke academische mededelingen werden ad valvas op het mededelingenbord van de universiteit gehangen.

Het is ook niet onwaarschijnlijk dat dit op meerdere kerkdeuren is gedaan, zoals Georg Rörer in 1544 noteert. Volgens de statuten van de universiteit moesten belangrijke mededelingen op alle kerkdeuren in Wittenberg worden gehangen. Mogelijk is dit gebeurd nadat Luther zijn ideeën met collega’s en vrienden had gedeeld.

Onverminderd waar

Hoewel hiermee het iconische beeld van een hamerende Luther  naar het rijk der fabels wordt verbannen, blijft de kern van zijn betoog onverminderd waar: wie daarbij de hemel wil verdienen, kijkt om naar de medemens in plaats van een extra duit te doen op het kerkelijke collecteschaal.

Of deze boodschap nu op een Wittenbergse kerkdeur is gespijkerd of gewoon is rondgestuurd, doet er in feite niet toe.  Wat 500 jaar later wordt herdacht en gevierd, is Luthers geloof en zijn moed om zich uit te spreken tegen kerkelijke misstanden. Dat alleen al verdient een volle aflaat – als hij daar niet zo’n hekel aan had.

© Annemarie Latour

Wie Luthers stellingen in het Nederlands of Latijn wil nalezen, kan terecht op de website van de Evangelisch Lutherse Gemeente Stadskanaal. Liever naar een speciale tentoonstelling over Luther? Neem dan een kijkje in het Museum Catharijneconvent in Utrecht.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.