Michaelmas: een aartsengel, een gans en een madeliefje

Wie in engelen gelooft, zit vandaag goed. Het is de feestdag van de aartsengel Michaël, een dag die in Ierland en op de Britse eilanden wordt gevierd als Michaelmas. Slacht een gans, pluk een appel, maar waag het niet om bramen te eten. Wie dat doet, zit straks in de penarie, volgens oude folklore. Michaelmas heeft zo zijn eigen opvallende gebruiken, die soms zo gek nog niet zijn.

Michaelmas
Engel uit het Boek van Kells (illustratie: publiek domein)

Drie-in-één

Laten we eerst de feiten op een rijtje zetten. Eigenlijk viert de katholieke Kerk vandaag het feest van maar liefst drie aartsengelen: Michaël, Gabriël en Rafaël. Die laatste twee zijn er door Rome zachtjesaan bijgeschoven, want van oudsher was 29 september als kerkelijke feestdag alleen voor Michaël bestemd.

Die eer kreeg hij niet voor niets. Volgens de traditie voert Michaël de hemelse legers aan in de strijd tegen de duivel en beschermt hij op aarde de gelovigen. Dan zit je dus nooit om werk verlegen en dat verdient een pluim. Dat besef hebben ook de Ieren, die al vanaf de achtste eeuw bewonderend over Michaëls hemelse strijdkracht schrijven. Ze noemen zelfs een onherbergzaam kloostereiland naar de aartsengel: Skellig Michael.

Zodra Michaël in de negende eeuw een kerkelijke feestdag krijgt, zorgt Michaelmas, ofwel ‘Michaël’s mis’, voor opvallende folklore in Ierland en op de Britse eilanden. De Ieren danken een deel van die folklore aan de Anglo-Normandiërs, die in de twaalfde eeuw ongevraagd het land binnenvallen. Een ander deel heeft te maken met nog oudere gebruiken rondom het oogstseizoen. Michaelmas valt namelijk precies tussen de twee Keltische seizoensfeesten Lughnasadh (1 augustus) en Samhain (1 november).

Klaarmaken voor de winter

Uiteraard werkte niemand als kantoorslaaf in het oude Ierland. De meeste Ieren verdienden de kost als landarbeider, boer of visser, en leefden intensief met de seizoenen. Michaelmas was het moment waarop iedereen zich begon klaar te maken voor de winter: de oogst liep langzaam ten einde, het visseizoen werd afgesloten en het jachtseizoen werd geopend.

Bovendien werd het vee van de booleys of zomerweides gehaald en dichter bij het dorp geweid. De koeien en runderen werden geteld om te zien hoeveel stuks vee ’s winters gevoerd konden worden. De rest werd geslacht of verkocht op veemarkten, die meteen als agrarische banenmarkt functioneerden voor de wintermaanden.

Hulp was bijvoorbeeld nodig bij de appeloogst die rond Michaelmas startte. La Fheile Mhichil a chroitear an t-ullord (“Op de feestdag van Michaël wordt de boomgaard geschud”) luidt een spreekwoord uit zuidoost-Ierland. Ook de aardappelen moesten nog geoogst worden, dus er was reden genoeg om knechten in te huren.

lughnasadh
Appelpluk (foto: Annemarie Latour)

Verboden te plukken

Hoewel de appelpluk dus volop plaatsvond, werd het plukken van bramen vanaf Michaelmas afgeraden. Wie de laatste vruchten wilde gebruiken voor jam en taarten, moest vóór die datum aan de slag, en niet zonder reden. On Michaelmas Day the devil puts his foot on the blackberries, luidt een gezegde waar een amusante religieuze legende aan vastzit.

Toen de aartsengel Michaël de duivel de hemel uitsmeet, zo gaat het verhaal, viel deze naar beneden op aarde en belandde nogal pijnlijk in een stekelige bramenstruik. Sindsdien keert de duivel ieder jaar op Michaëls feestdag terug om de bramenstruik te vervloeken en de laatste bramen te bespugen of, in nog sterkere varianten, op diezelfde bramen te plassen. Vandaar dat bramen na deze datum hard en zuur zijn en niet meer gegeten kunnen worden.

In een specifiek Ierse variant op dit verhaal is het niet de duivel maar de púca die de bramen bevuilt. De púca (je spreekt het uit als ‘poeka’) was een gedaantewisselaar die zich voordeed als een pratend dier – meestal een donker paard – of een mens met dierlijke trekken. Het was altijd afwachten wat de bedoelingen van de púca waren, dus je kon deze shapeshifter maar beter uit de weg gaan.

Zaken op orde

Michaelmas was ook een dag waarop er zakelijk en bestuurlijk het een en ander werd geregeld. Sommige Ierse steden kozen op Michaelmas bijvoorbeeld een nieuwe burgemeester – een gebruik dat werd geintroduceerd door de Anglo-Normandiërs en vooral in het oosten van Ierland in zwang kwam.

Ook werden er contracten gesloten of hernieuwd over het gebruik van het land. Eventuele disputen werden bijgelegd, de huur werd betaald en oude schulden werden vereffend. Wie geen cent te makken had, kon zijn rekening voldoen met een Michaelmas-gans. De Engelse dichter George Gascoigne schreef daarover in 1575:

And when the tenants come to pay their quarter’s rent,
They bring some fowl at Midsummer, a dish of fish in Lent,
At Christmas a capon, at Michaelmas a goose,
And somewhat else at New-year’s tide, for fear their lease fly loose.

Michaelmas
Zaken doen op het Ierse platteland (foto: Annemarie Latour)

Gans op het menu

Ganzen moesten sowieso uitkijken op die dag. Michaelmas werd niet voor niets Fómhar na nGéanna of ‘ganzenoogst’ genoemd. De dieren werden na afloop van de graanoogst uit de weides gehaald en vetgemest door ze op de gemaaide graanvelden te laten foerageren. Daarna werden de dieren bijeengedreven voor de verkoop of slacht.

He who eats goose on Michaelmas day shan’t money lack or debts to pay, was de gedachte. Vandaar dat gans op het menu kwam te staan ter ere van de aartsengel. Het eerste dier van de toom dat dit lot was beschoren, werd de officiële ‘Michaelmas-gans’. Andere ganzen werden aan de landheer gegeven als betalingsmiddel, naar de markt gebracht voor de verkoop, of aan buren en armen geschonken.

Zo belandde menig gans op de vooravond van Michaelmas gebraden op de keukentafel, want: On Michaelmas night by right divine, the goose is choosen to be the swine. Alle onderdelen van de gans hadden daarbij nut. Het dons en de veren werden gebruikt om kussens en matrassen te vullen, en met het borstbeen van het dier werd de toekomst voorspeld. Was het bot dun en doorzichtig, dan volgde er een milde winter. Was het dik en stevig, dan stond er een koude winter voor de deur.

Schapenleed

In Ierland werd er in plaats van een gans ook wel een schaap geslacht. Een portie van het Cuid Mhicil (‘Sint-Michaelsschaap’) moest aan de armen worden gegeven. Soms werd het bloed van het geslachte dier op Bijbelse wijze op de deurpost gesprenkeld In onóir do Dhia agus do Mhicil – “ter ere van God en Sint Michael.” Hetzelfde gebruik vond plaats op de feestdag van Sint Maarten.

Sint Patrick was naar verluid de veroorzaker van al dit schapenleed. Volgens een 18e-eeuwse legende riep hij de hulp in van de aartsengel Michaël toen hij een dode koningszoon tot leven wilde opwekken. Toen dat lukte, was de moeder van de jonge prins zo blij, dat ze Patrick beloofde om jaarlijks één schaap van iedere kudde die ze bezat aan de armen te schenken.

Michaelmas
Iers schaap (foto: Annemarie Latour)

Restantje Michaelmas

Alle oude Michaelmas-gebruiken, inclusief gebraden gans, zijn inmiddels allang verdwenen. Bijna niemand weet meer waar de naam vandaan komt, ook al is deze in de Angelsaksische wereld nog in gebruik binnen juridische en universitaire kringen.

Zo markeert Michaelmas binnen de rechtspraak het begin van een nieuwe rechtstermijn, wat een direct uitvloeisel is van het oeroude gebruik om op deze dag landcontracten te sluiten en schulden te vereffenen. Daarnaast wordt binnen de Britse academische wereld met Michaelmas de eerste studieperiode van het jaar aangeduid.

Een andere onverwachte plek waar de naam terugkomt, is de tuin. De paarsblauwe herfstaster, een plant uit Noord-Amerika, bloeit alleen in de periode rondom Michaelmas. Vandaar dat het de bijnaam Michaelmas daisy (Michaelmas-madeliefje) heeft gekregen.  Een charmant Engels versje geeft keurig de bloeiperiode aan:

The Michaelmas Daisies, among the dead weeds,
Bloom for St Michael’s valorous deeds.
And seems the last of flowers that stood,
Till the feast of St. Simon and St. Jude.

Wie Michaelmas in huis wil halen, hoeft dus niet persé een gans of schaap van het leven te beroven. Een bloeiende aster doet al veel. Wie ook nog van iets lekkers wil smullen dat bij de feestdag past, kan zich wagen aan Michaelmas dumplings. Zoete appels, bramen en custard zorgen er geheid voor dat deze herfstdag memorabel wordt. Voeg daar een potje ganzenbord of een dankgebed aan de aartsengel aan toe, en Michaelmas anno 2017 is compleet.

© Annemarie Latour

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.