Ontroering in kleur: Mark Rothko in Den Haag

Bijna was het aan me voorbij gegaan. De tentoonstelling van de Amerikaanse schilder Mark Rothko (1903-1970) in het Haagse Gemeentemuseum. Als liefhebber van figuratieve kunst – liefst van het kaliber Rembrandt – duik ik niet zo snel in de wereld van het abstracte expressionisme. Maar Rothko blijkt een klasse apart te zijn. Als kleurvlakken kunnen ontroeren, is hij de meester.

Mark Rothko
Detail van schilderij van Mark Rothko (foto: Annemarie Latour)

Sacraal en profaan

De tentoonstelling laat doeken zien uit alle decennia van Rothko’s leven als schilder. In Nederland hangen normaal gesproken slechts twee doeken van Rothko, dus de rest moest worden geleend van de National Gallery of Art in Washington die het merendeel van Rothko’s werken bezit. Daardoor is het een unieke maar ook zeer kostbare tentoonstelling geworden die niet snel wordt herhaald.

Wie niets van Rothko’s werk af weet – zoals ik – kan in iedere zaal een korte tekst vinden over de ontwikkeling van zijn kunst. Van stillevens en menselijke figuren (hij schildert ze lang en statig als pilaren), gaat Rothko’s werk over in meer abstracte kleurvlakken, eerst klein, chaotisch en wolkvormig, en dan steeds groter, rechthoekig en gestapeld.

Uiteindelijk blijft er niets anders over dan kleurvlakken, hoewel Rothko zichzelf absoluut geen ‘colorist’ wilde noemen. Kleur was voor hem alleen maar een noodzakelijk element om iets groters te laten zien, iets dat ongrijpbaar is: menselijke emoties en ervaringen, van tragedie tot extase. Of deze ervaringen heilig of profaan zijn, laat hij aan de bezoeker over: “Als mensen sacrale ervaringen willen, dan zullen ze die hier vinden. Als ze profane ervaringen willen, dan zullen ze die ook vinden. Ik kies geen partij,” zei Rothko ooit.

In het doek stappen

Het formaat van zijn doeken wordt steeds groter, metershoog en metersbreed. Daarmee wil Rothko niet intimideren, maar de kijker juist in staat stellen om zo veel mogelijk ‘in het doek’ te stappen. Vandaar dat de schilderijen bij voorkeur laag hangen, zoals ook in het Gemeentemuseum, waardoor er meer intimiteit ontstaat tussen de kijker en het doek.

Dat lukt, want ook ik – met een rationele en afwachtende houding – ontkom niet aan een plotselinge ontroering wanneer ik voor enkele van zijn enorme werken sta. De kleuren, die laag op laag zijn aangebracht, raken, bevragen en vertellen.

Geen wonder dat Rothko in zijn latere leven bepaalde dat zijn werken alleen onder gedimd licht en op enige afstand van andere kunstwerken mochten hangen. Om zijn boodschap te kunnen ervaren, zijn stilte en ruimte allesbepalend.

New York, Florence en Houston

Maar voordat hij tot deze mate van zeggenschap komt, gaat Rothko een lange weg. Als gesjeesde Yale-student laat hij in de jaren ’20 het academische leven achter zich en neemt schilderles in New York. Dat houdt hij al snel voor gezien, want de drang om een eigen schilderstijl te ontwikkelen is groter dan het volgen van gebaande paden.

Eind jaren ’50 krijgt hij bekendheid en komt er een grote opdracht voorbij. Rothko wordt gevraagd om een aantal muurschilderingen te maken voor het Four Seasons restaurant in het Seagram gebouw in New York. Hij zegt toe, maar baalt tegelijkertijd van het feit dat zijn kunst als decoratie in een restaurant komt te hangen, in plaats van op een passende locatie waarbij het contemplatieve element tot zijn recht kan komen.

Hij worstelt met de opdracht en besluit om eerst op vakantie te gaan. Zo komt hij in Italië terecht, waar hij een bezoek brengt aan het Museo di San Marco, een voormalig klooster in Florence. Daar ziet hij ineens wat hij zelf op doek probeert over te brengen. In het oude klooster heeft de middeleeuwse schilder Fra Angelico (+1455) fresco’s geschilderd op de muren van de kruisgangen en kloostercellen. De fresco’s – die bedoeld zijn om de monniken tot gebed en meditatie te brengen – weerspiegelen Rothko’s verlangen naar kunst als ‘portaal’ naar het heilige, het sacrale.

Rothko reist terug naar de VS en cancelt de opdracht voor het Four Seasons. Zes jaar later krijgt hij de kans om zijn ervaring in Florence in een grootschalig project uit te werken. Hij wordt gevraagd om een serie muurschilderingen te maken voor een nieuw te bouwen oecumenische kapel in Houston.

Dit resulteert in veertien grote doeken die op het eerste gezicht donker en bijna zwart zijn. Hiermee wilde Rothko de kapel een besloten karakter geven en de bezoeker aanzetten tot bezinning. Drie doeken die in deze context zijn geschilderd hangen in Den Haag. Tot mijn verrassing zijn de canvassen niet egaal donker, maar zijn er verfijnde kleurnuances, structuren en vormen in te vinden.

Rode wanhoop

Toch wordt mijn oog steeds getrokken naar Rothko’s werken met fellere kleuren. Heldergele, koningsblauwe, dieppaarse en warmoranje blokken stapelen zich op tot metershoge doeken die al van verre lonken. Het doek dat me het meeste raakt, is het werk dat hij na zijn depressieve ‘donkere periode’ als laatste heeft geschilderd. Het doek bestaat uit twee helderrode vlakken die subtiel worden gescheiden (of juist verbonden) door een verfijnde witte streep.

De kleur rood blijkt een voorbode te zijn van Rothko’s nadere einde. Na de scheiding van zijn tweede vrouw, trekt hij zich terug in zijn atelier. Na een overdosis antidepressiva te hebben ingenomen, snijdt hij zijn polsen door en bloedt dood tussen zijn geliefde canvassen op 25 februari 1970 .

Wie voor ‘Untitled, 1970’ staat, kan niet anders dan iets meekrijgen van Rothko’s bevlogenheid die was omslagen in wanhoop. Het doek is rood en warm als een kloppend hart en stromend bloed. Maar in zijn abstractie is het ook ingetogen, sober en stil. Beide kanten worden voelbaar wanneer je voor het doek gaat staan en je rationele denken even opzij zet. Wie dat durft, komt terecht in het sacrale hart van Rothko’s werk. Ontroering gegarandeerd.

© Annemarie Latour

De tentoonstelling van Mark Rothko loopt nog tot en met 1 maart 2015. Meer informatie: Gemeentemuseum Den Haag.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.